Sau gần bảy thập kỷ đối đầu rực lửa, hòn đảo từng tự hào là pháo đài chống Mỹ cuối cùng giờ đây phải tìm cách đối thoại để tồn tại. Cuba không ngồi vào bàn đàm phán từ vị thế của một cường quốc hay với niềm tin lãng mạn về sự hòa giải. Họ bước tới từ một trạng thái kiệt quệ hoàn toàn về nguồn lực và tinh thần.
Nền kinh tế quốc đảo hiện tại đã không còn nhiên liệu để vận hành máy móc và cũng chẳng còn ngoại tệ để nhập khẩu lương thực. Xã hội Cuba đang mệt mỏi sau nhiều thập kỷ trì trệ và thiếu hụt trầm trọng các nhu cầu cơ bản.
Trong khoa học chính trị, đây chính là khoảnh khắc cấu trúc quyền lực bắt đầu rạn nứt từ bên trong.
Khi chiếc bình oxy mang tên dầu mỏ bị rút cạn
Chỉ mới hơn một tháng trước, chính quyền Havana vẫn còn lên tiếng thách thức Washington một cách đầy gay gắt. Khi đó, Hoa Kỳ đang mở chiến dịch gây áp lực mạnh mẽ lên chính quyền Nicolás Maduro tại Venezuela. Những lời lẽ mang màu sắc cách mạng ấy giờ đây trông giống như một màn bi kịch chính trị đầy bế tắc.
Khi Venezuela suy sụp, Cuba cũng mất đi nguồn năng lượng sinh tồn cuối cùng của mình.
Trong nhiều năm qua, Havana đã sống nhờ vào dòng dầu giá rẻ từ Caracas, một di sản của liên minh giữa Hugo Chávez và Fidel Castro. Khi dòng dầu này cạn kiệt, chiếc bình oxy của nền kinh tế Cuba cũng chính thức bị rút ra.
Thực tế nghiệt ngã đã chứng minh rằng hệ tư tưởng có thể nuôi dưỡng những bài diễn văn hào hùng nhưng không thể thắp sáng bóng đèn. Xe buýt không thể chạy bằng các khẩu hiệu và nhà máy không thể vận hành bằng những câu chuyện sử thi. Chỉ có năng lượng thực sự mới có thể làm được điều đó.
Cái giá của việc biến mình thành tiền đồn địa chính trị
Cuba là một ví dụ điển hình của mô hình "nhà nước ý thức hệ hóa nền kinh tế". Suốt nhiều thập kỷ, hòn đảo này đặt cược sự sinh tồn vào các thế lực bảo trợ bên ngoài thay vì phát triển nội lực. Từ Liên Xô thời Chiến tranh Lạnh đến Venezuela sau năm 1991, Cuba luôn tìm kiếm một điểm tựa địa chính trị.
Tuy nhiên, trò chơi địa chính trị vốn chỉ dựa trên lợi ích chứ không phải lòng trung thành vĩnh cửu. Không có cường quốc nào chấp nhận nuôi dưỡng đồng minh vô thời hạn nếu cái giá phải trả vượt quá lợi ích nhận lại. Cuba dường như vẫn chưa rút ra được bài học từ cuộc Khủng hoảng tên lửa năm 1962.
Bước sang thế kỷ 21, Havana lại một lần nữa chấp nhận trở thành tiền đồn chiến lược cho các thế lực xa xôi. Việc cho phép Trung Quốc mở rộng hợp tác an ninh và đặt các hệ thống trinh sát cách bờ biển Mỹ chưa đầy 150 km đã chạm vào lằn ranh đỏ. Đối với Washington, đây không còn là vấn đề tư tưởng mà là mối đe dọa an ninh quốc gia trực tiếp.
Sự cô lập giữa một khu vực đang thay đổi
Trong chiến lược của Mỹ, vùng Caribe đóng vai trò là vành đai phòng thủ phía nam không thể xâm phạm. Bất kỳ quốc gia nào biến khu vực này thành bàn đạp cho các thế lực bên ngoài đều phải đối mặt với phản ứng cứng rắn. Cuba đã chọn đứng ở vị thế đối đầu đó quá lâu và giờ đây họ phải trả giá.
Chính quyền của Tổng thống Donald Trump đã siết chặt các biện pháp trừng phạt nhắm vào các nguồn cung dầu cho quốc đảo. Điều này khiến nền kinh tế vốn đã mong manh nhanh chóng rơi vào trạng thái tê liệt hoàn toàn. Tình trạng mất điện kéo dài và dịch vụ công bị cắt giảm đã khiến nhà nước dần mất đi tính chính danh trong mắt người dân.
Sự suy yếu của các đồng minh cánh tả tại Mỹ Latin càng đẩy Cuba vào thế đơn độc trên bản đồ chính trị:
- Venezuela đang lún sâu vào cuộc suy sụp không lối thoát.
- Nicaragua chật vật đối phó với những khủng hoảng nội bộ trầm trọng.
- Nga đang sa lầy trong cuộc chiến tại Ukraine và không còn nguồn lực dư thừa.
- Trung Quốc dù có lợi ích kinh tế nhưng không muốn đối đầu trực diện với Mỹ tại Caribe.
Tiềm năng bị đánh mất của viên ngọc vùng Caribe
Nếu không bị trói buộc bởi những rào cản hệ tư tưởng, Cuba lẽ ra đã có thể là quốc gia thịnh vượng nhất khu vực. Với khí hậu nhiệt đới, đất đai màu mỡ và vị trí đắc địa tại cửa ngõ vịnh Mexico, hòn đảo này hội tụ đủ mọi yếu tố để phát triển. Tiềm năng của Cuba bao gồm:
- Trở thành trung tâm du lịch nghỉ dưỡng hàng đầu cho bờ Đông Hoa Kỳ.
- Phát triển thành "vườn nông sản" cung ứng cho toàn bộ vùng Caribe.
- Xây dựng trung tâm thương mại và logistics kết nối hai miền châu Mỹ.
Thay vì những viễn cảnh tươi sáng đó, thực tế hiện tại chỉ là sự trì trệ và nghèo đói kéo dài.
Nguyên nhân không phải do thiếu tài nguyên hay nhân lực, mà nằm ở mô hình quản trị đã triệt tiêu mọi động lực sản xuất. Quốc đảo này đang đứng trước lựa chọn: tiếp tục bám lấy quá khứ hay can đảm bước vào tương lai.
Lịch sử vốn rất tàn nhẫn với những thực thể từ chối thay đổi để thích nghi với quy luật khách quan.
Một chế độ có thể chống lại kẻ thù bên ngoài trong nhiều thập kỷ, nhưng không ai có thể chống lại quy luật kinh tế.
Sự sụp đổ đôi khi không bắt đầu bằng tiếng súng, mà bắt đầu từ khi ánh đèn cuối cùng trong thành phố vụt tắt.
Ván cờ thương lượng về tương lai của chế độ
Các cuộc đàm phán với Washington lúc này mang ý nghĩa sống còn đối với sự tồn vong của chính quyền Havana. Họ đang nỗ lực tìm kiếm một "nguồn oxy" kinh tế mà không muốn phải từ bỏ quyền lực tuyệt đối. Ngược lại, phía Washington yêu cầu mỗi lít nhiên liệu hay một khoản đầu tư phải được đổi bằng những nhượng bộ chính trị cụ thể.
Đã có những nguồn tin tiết lộ về kịch bản chuyển đổi quyền lực có kiểm soát tại quốc đảo này. Trong đó, gia tộc Castro có thể giữ lại một phần ảnh hưởng kinh tế nhất định. Đổi lại, Cuba phải mở cửa cho đầu tư quốc tế và chấm dứt các thỏa thuận quân sự với đối thủ của Hoa Kỳ.
Một chi tiết đầy mỉa mai là Ngoại trưởng Hoa Kỳ hiện nay, ông Marco Rubio, lại chính là con trai của những người Cuba di cư.
Ông thấu hiểu sâu sắc nỗi đau của cộng đồng lưu vong và bản chất của chính quyền tại quê nhà. Giờ đây, chính ông lại là người đứng ra thiết kế chương cuối cho thời kỳ của chủ nghĩa Castro.
Nguyễn Thanh Bình - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
- Báo điện tử tại Đức từ năm 1995 -
TIN NHANH | THỰC TẾ | TỪ NƯỚC ĐỨC
