Đoạn tường gạch do người Pháp xây dựng tại Huế đã tồn tại hơn một thế kỷ trước khi bị tháo dỡ.
Tuy nhiên, việc gán cho nó cái tên "bức tường ô nhục" để làm lý do phá bỏ lại đặt ra nhiều dấu hỏi về sự nhất quán. Nếu chỉ dựa vào cảm xúc để quyết định số phận của một công trình, chúng ta dễ rơi vào cái bẫy của sự định kiến. Lịch sử luôn tồn tại với nhiều mặt đối lập, và cách chúng ta đối xử với di sản cần sự tỉnh táo hơn thế.
Góc nhìn từ những biểu tượng chia cắt trên thế giới
Nhìn ra thế giới, Bức tường Berlin là một ví dụ điển hình về sự đối lập trong cách định danh. Chính phủ Cộng hòa Dân chủ Đức từng gọi đây là "Tường thành bảo vệ chống phát xít". Ngược lại, người dân Tây Đức và thế giới phương Tây lại coi đó là "Bức tường ô nhục".
Công trình này không chỉ là một khối bê tông vô tri mà là biên giới nội địa ngăn cách sự sống và lý tưởng. Từ năm 1961 đến 1989, nó đã chia cắt hoàn toàn Đông Berlin với Tây Berlin và các khu vực lân cận. Nó trở thành biểu tượng đau đớn nhất của thời kỳ Chiến tranh Lạnh.
Lính biên phòng Đông Đức Conrad Schumann thực hiện cú nhảy lịch sử sang phía Tây vào năm 1961.
Trong suốt thời gian tồn tại, bức tường này đã chứng kiến hàng ngàn nỗ lực vượt biên đầy mạo hiểm. Số liệu ghi lại cho thấy có khoảng 5.000 người đã tìm cách vượt qua rào cản này để tìm đến tự do. Đáng tiếc, hàng trăm người đã phải nằm lại vĩnh viễn ngay tại chân tường.
Hình ảnh mang tính biểu tượng về sự chia cắt tại Cổng Brandenburg khi bức tường còn đứng vững.
Những nỗ lực đào thoát qua biên giới Berlin luôn tiềm ẩn nguy hiểm và cả sự hy sinh.
Tránh tiêu chuẩn kép trong việc đánh giá di sản
Nếu chúng ta dùng khái niệm "ô nhục" để chối bỏ quá khứ, thì rất nhiều di sản khác cũng sẽ rơi vào vòng xoáy này. Thực tế, nhiều công trình quan trọng mà chúng ta đang sử dụng và tự hào đều có nguồn gốc từ thời thuộc địa. Chúng được xây dựng trong bối cảnh khai thác và đô hộ nhưng vẫn mang những giá trị khó phủ nhận.
Điển hình là tuyến đường sắt xuyên Việt, một công trình được người Pháp đầu tư để phục vụ mục đích kinh tế của họ. Tuy nhiên, sau hơn một thế kỷ, nó vẫn là mạch máu giao thông quan trọng của quốc gia. Nếu chỉ vì nguồn gốc mà phá bỏ, đó sẽ là một sự lãng phí khủng khiếp đối với sự phát triển hiện tại.
Chúng ta có thể liệt kê hàng loạt các công trình tiêu biểu vẫn đang được trân trọng giữ gìn:
- Tại Hà Nội: Cầu Long Biên, Nhà hát Lớn, Nhà thờ Lớn và Phủ Chủ tịch.
- Tại Thành phố Hồ Chí Minh: Nhà thờ Đức Bà, Bưu điện Trung tâm và Trụ sở Ủy ban Nhân dân.
- Tại Đà Lạt: Ga Đà Lạt cùng hệ thống dinh thự cổ của vua Bảo Đại.
- Các hệ thống nhà tù lịch sử tại Côn Đảo hay Hỏa Lò, vốn là nơi đàn áp nhưng nay là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống.
Cầu Long Biên vẫn đứng vững như một chứng nhân lịch sử giữa lòng Hà Nội hiện đại.
Lựa chọn thực tế thay vì định danh cảm tính
Vấn đề thực sự không nằm ở việc công trình đó có "nhục" hay không, mà nằm ở giá trị sử dụng và bảo tồn.
Một di sản đáng được giữ lại khi nó có giá trị kiến trúc đặc sắc, ý nghĩa lịch sử sâu sắc hoặc vẫn còn công năng phục vụ đời sống. Ngược lại, nếu một công trình vừa thiếu thẩm mỹ, vừa cản trở giao thông đô thị thì việc phá bỏ là tất yếu.
Đoạn tường ở Huế có lẽ thuộc về trường hợp thứ hai vì nó không có kiến trúc đặc trưng và đang gây khó khăn cho việc quy hoạch. Việc tháo dỡ để mở rộng không gian cho người dân là một quyết định hành chính đúng đắn và thực dụng. Tuy nhiên, hãy gọi đúng tên sự việc thay vì khoác lên nó một lớp áo chính trị hay đạo đức.
Lịch sử vốn dĩ không chỉ có hai màu trắng và đen, mà là những dải màu xám đan xen. Thái độ sòng phẳng nhất với quá khứ là chấp nhận sự hiện diện của nó như một phần của tiến trình dân tộc. Chúng ta giữ lại cái cần giữ và bỏ đi cái cần bỏ dựa trên tư duy khoa học, thay vì những định danh đầy cảm tính.
Lê Hải Yến - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
- Báo điện tử tại Đức từ năm 1995 -
TIN NHANH | THỰC TẾ | TỪ NƯỚC ĐỨC
