Thật đáng buồn khi hiện nay, không ít người mang danh là nhà văn, nhà thơ lại sử dụng những từ ngữ rẻ rúng trong tác phẩm của mình. Họ thản nhiên gọi người khác là "thằng này", "thằng nọ" với một thái độ kẻ cả. Cùng với đó, các nhân vật có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội (KOLs) cũng không ngừng la ó, tạo ra một bầu không khí hỗn loạn trên các nền tảng số.
Thực trạng về lối xưng hô mang tính miệt thị
Dạo một vòng quanh các diễn đàn hay mạng xã hội, chúng ta dễ dàng bắt gặp những cách xưng hô đầy tính công kích và hạ thấp nhân phẩm. Những cụm từ vốn dành cho sự thân mật hoặc suồng sã đang bị lạm dụng để tấn công cá nhân một cách ác ý. Không khó để thấy những bình luận kiểu:
- "Thằng này thì biết gì mà nói."
- "Con kia lại bắt đầu diễn trò rồi."
- "Bọn đó chỉ giỏi làm trò hề."
Sự thiếu tôn trọng này thậm chí còn xâm lấn vào cả những nội dung về lịch sử và văn hóa.
Trong nhiều video hoặc bài viết đang lan truyền mạnh mẽ, những bậc tiền nhân có công với đất nước cũng bị gọi bằng danh xưng khiếm nhã. Những cụm từ như "thằng Lê Văn Duyệt" hay "thằng Gia Long" đang được sử dụng một cách tùy tiện, xóa bỏ mọi lăng kính khách quan và lòng kính trọng cần có.
Ban đầu, đó có thể chỉ là một câu nói buột miệng trong cơn bức xúc nhất thời của ai đó. Hoặc đôi khi, nó chỉ là một lần mất kiểm soát cảm xúc của người dùng mạng khi gặp điều không vừa ý. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại nhất không nằm ở một vài câu nói đơn lẻ.
Vấn đề thực sự là khi những điều bất thường này dần trở thành điều bình thường trong mắt công chúng.
Khi sự thô lỗ được chấp nhận như một phong cách cá nhân, đó là lúc văn hóa đang phải lùi lại phía sau nhường chỗ cho sự hoang dã. Đây là một dấu hiệu cho thấy nền tảng đạo đức của chúng ta đang bị lung lay từ gốc rễ.
Hệ lụy đối với thế hệ trẻ và tương lai xã hội
Hãy thử tưởng tượng một đứa trẻ lớn lên trong một môi trường mà ngôn từ sắc lẹm luôn được ưu tiên.
Khi trẻ em chứng kiến người lớn giải quyết mâu thuẫn bằng cách chửi bới, chúng sẽ hình thành một tư duy lệch lạc. Đứa trẻ đó sẽ học được bài học nguy hiểm rằng muốn thắng trong một cuộc tranh luận thì không cần phải đúng.
Thay vì rèn luyện tư duy phản biện, trẻ sẽ tập trung vào việc nói sao cho lớn và nói sao cho nặng lời. Chúng sẽ mặc định rằng:
- Tranh luận đồng nghĩa với việc chửi bới để áp đảo đối phương.
- Bất đồng quan điểm là cái cớ để miệt thị và dán nhãn người khác.
- Phản biện không phải để tìm ra sự thật mà để hạ thấp giá trị của đối thủ.
Đây chính là hiệu ứng dây chuyền vô cùng độc hại của ngôn ngữ trong đời sống hiện đại. Người lớn thản nhiên nói năng thô bạo, thanh niên thấy vậy liền học theo vì nghĩ đó là cá tính. Cuối cùng, trẻ con lặp lại một cách vô thức, tạo nên một vòng xoáy không lối thoát của sự xuống cấp văn hóa.
Từng lớp người trong xã hội đang dần hấp thụ một hệ chuẩn mới mà không cần bất kỳ trường lớp nào giảng dạy. Trong hệ chuẩn đó, sự tôn trọng không còn là quy tắc ứng xử mặc định giữa người với người. Thay vào đó, sự miệt thị trở thành một công cụ đắc lực để khẳng định cái tôi và quyền lực ảo trên mạng.
Mối nguy từ nhận thức đến hành động
Nguy hiểm hơn cả là khi ngôn ngữ bị kéo xuống thấp, nhận thức con người cũng bị kéo theo một cách tương ứng.
Người ta không còn khao khát tìm kiếm sự thấu hiểu hay đồng cảm với những người xung quanh. Mục tiêu duy nhất trong mọi cuộc giao tiếp giờ đây chỉ là làm sao để thắng, để áp đảo và để sỉ nhục đối phương.
Một ý kiến khác biệt, thay vì là cơ hội để mở mang tư duy, lại trở thành cái cớ để tổ chức những cuộc tấn công tập thể. Ở cấp độ cá nhân, điều này gây ra sự thô ráp và cộc lốc trong giao tiếp giữa người với người. Nhưng ở cấp độ xã hội, nó tạo ra một sự tích tụ hiềm khích vô cùng sâu sắc và khó cứu vãn.
Những lời nói tưởng chừng vô hại trên không gian ảo, khi được lặp đi lặp lại mỗi ngày, sẽ tạo ra một bầu không khí độc hại:
- Mọi người trở nên dễ bị tổn thương trước những lời góp ý chân thành.
- Đám đông dễ bị kích động bởi những thông tin mang tính dán nhãn.
- Xã hội dễ bị chia rẽ vì những định kiến thay vì gắn kết bằng lý lẽ.
Khi đã quen gọi người khác bằng những từ ngữ thấp kém, chúng ta cũng vô thức hạ thấp họ ngay trong suy nghĩ của mình. Một khi đã không còn xem đối phương là người ngang hàng để tôn trọng, ta dễ dàng bỏ qua sự công bằng. Khi đó, sự lắng nghe và cảm thông cũng biến mất, nhường chỗ cho sự tàn nhẫn và vô cảm.
Giới hạn của ngôn ngữ và giá trị nhân cách
Một xã hội không sụp đổ vì những cuộc tranh luận nảy lửa, nhưng có thể rạn nứt vì cách mà người ta tranh luận với nhau.
Sự khác biệt về quan điểm là điều tất yếu trong một cộng đồng đa dạng, nhưng cách thể hiện sự khác biệt đó mới là điều quan trọng. Nhiều người vẫn tự huyễn hoặc rằng đó chỉ là lời nói thôi, chẳng có gì to tát.
Tuy nhiên, lịch sử nhân loại đã chứng minh rằng hận thù không bao giờ bắt đầu bằng những hành động bạo lực ngay lập tức. Nó luôn bắt đầu từ cách chúng ta gọi tên và định nghĩa về nhau. Khi một nhóm người bị dán nhãn bằng những từ ngữ hạ thấp, khoảng cách giữa các bên sẽ ngày càng bị nới rộng ra.
Khi khoảng cách ấy đủ xa, con đường quay lại để tìm kiếm sự thấu hiểu gần như sẽ bị cắt đứt hoàn toàn.
Một xã hội trưởng thành không phải là nơi tất cả mọi người đều có cùng một suy nghĩ hay một lý tưởng duy nhất. Nó được đo bằng việc khi không đồng ý với nhau, người ta vẫn có thể nói chuyện như những con người văn minh.
Ngôn ngữ không nhất thiết phải lúc nào cũng hoa mỹ hay bóng bẩy, nhưng nhất thiết phải có những giới hạn đạo đức tối thiểu. Giữ gìn lời ăn tiếng nói không phải để làm vừa lòng bất kỳ ai hay để tỏ ra thanh cao. Đó là cách chúng ta bảo vệ điều cơ bản nhất của mỗi con người: nhân cách của chính mình.
Nếu một thế hệ lớn lên trong thói quen miệt thị, thế hệ sau sẽ coi đó là một kiểu ngôn ngữ bình thường.
Khi đó, cái chúng ta mất đi không chỉ là vài từ ngữ đẹp đẽ mà là khả năng tôn trọng lẫn nhau ngay cả khi bất đồng. Đó chính là cái giá đắt nhất mà xã hội phải trả, và cũng là điều khó tìm lại nhất một khi đã đánh mất.
Lê Hải Yến - © Báo TIN TỨC VIỆT ĐỨC
- Báo điện tử tại Đức từ năm 1995 -
TIN NHANH | THỰC TẾ | TỪ NƯỚC ĐỨC
